وظیفه منتظران حضرت مهدی (عج) چیست؟

با توجه به اینکه کسب دانش وآگاهی مهمترین وظیفه منتظران حضرت مهدی (عج) می باشد در این وبلاگ سعی شده تا با استناد به سخنرانیها و مطالبی از سایتهای مختلف وظیفه منتظران در عصر غیبت به روشنی بیان شود.

وظیفه منتظران حضرت مهدی (عج) چیست؟

با توجه به اینکه کسب دانش وآگاهی مهمترین وظیفه منتظران حضرت مهدی (عج) می باشد در این وبلاگ سعی شده تا با استناد به سخنرانیها و مطالبی از سایتهای مختلف وظیفه منتظران در عصر غیبت به روشنی بیان شود.

آخرین نظرات


یکی از مقامات حضرت زهرا علیها السلام حجت بودن ایشان بر اولاد کرامش علیهم السلام است. این فضیلت که برگرفته از روایت «نحن حجج الله علی خلقه و جدتنا فاطمه حجه الله علینا» می­باشد، معرکۀ آراء صاحب­نظران قرار گرفته است.

در نتیجۀ این نوشتار می­توان گفت معنای حجت بودن حضرت زهرا علیها السلام دلیل و برهان بودن اقوال و افعال آن حضرت است که ائمه بزرگوار ما بدان احتجاج می­کردند. از میان نظرات مطرح شده، الگو بودن حضرت زهرا علیها السلام و نیز مصحف آن حضرت که واسطه علمی بین خداوند و ائمه اطهار علیهم السلام است، با معنای لغوی متناسبتر بوده و با مفهوم مستفاد از روایت و قرینه­ های روایی دیگر همخوانی بیشتری دارند.
 
یکی از مقامات وجود مقدس حضرت زهرا سلام الله علیها ، که در روایات مختلف بدان اشاره شده، «حجت بودن» ایشان است. بحث پیرامون حجت بودن آن حضرت در روایات اسلامی، به طور عمده در دو قسم مطرح گردیده است:
الف- حجت بودن ایشان بر خلق؛
ب- حجت بودن ایشان بر امامان علیهم السلام.

 
 در این مجال در پی آنیم تا با جمع آوری و تحلیل دیدگاههای مختلف به بیان معنای حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها بر امامان بپردازیم، اگرچه به صورت استطرادی و به سبب ارتباط موضوع نخست با موضوع دوم، به اجمال حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها بر خلق نیز مورد بررسی قرار می گیرد.  
هدف از این نوشتار، آشنایی بیشتر با مقامات و فضایل بانوی دو عالم سلام الله علیها و پاسخگویی به سوالاتی نظیر پرسشهای ذیل می باشد:
–  حجت بودن حضرت صدیقه کبری سلام الله علیها به چه معناست؟
–  مفهوم حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها از چه روایاتی نشأت می گیرد؟
–  آیا اطلاق حجت بر حضرت زهرا سلام الله علیها بدین مفهوم است که ایشان دارای مقام امامت می باشد؟
–  آیا حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به مفهوم برتری و افضلیت ایشان بر امامان معصوم علیهم السلام است؟
اگرچه سخن در این باره در برخی منابعی که در ادامه به بیان آنها خواهیم پرداخت به طور پراکنده آمده است، اما گردآوری کامل این نظرات و جمع بندی و تحلیل از مجموعۀ آنها، با روشی توصیفی- تحلیلی، خالی از لطف نیست.
پیش از آنکه به بحث پیرامون حجیت حضرت زهرا علیها السلام بپردازیم، نخست باید معنای «حجت» را واکاوی نماییم.
1- معنای حجت
حجّت در لغت، از ریشۀ «ح ج ج» گرفته شده و به معنای «دلیل و برهان» آمده است (لسان العرب، ابن منظور، ج2، ص 228)و بدین خاطر به دلیل، حجّت گفته شده است که به وسیله دلیل، حقیقت مطلوب، روشن می‌شود. از این رو «احتجاج» به معنای غلبه کردن بر خصم به وسیله دلیل، معنا شده است (همان).
حجت به معنای اصطلاحی، در لسان منطقیان و اصولیان تعریف شده است که تعاریف هر یک را به منابع آنها وا می گذاریم.[1]

2-  حجیت حضرت زهرا سلام الله علیها در روایاتاما آنچه با بحث اعتقادی ما مناسب است، سخن از معنای اصطلاحی حجت در نزد متکلمان است. در اصطلاح متکلمان، حجت عبارت از چیزی است که متکلم «بر اساس آن قلب خود را به مطلب استنباط شده پیوند زده، بدان اعتقاد ورزد و آنگاه در مقام دفاع از آن باور برآید. در واقع این که هدف نهایی متکلم در درجه نخست، رسیدن به اعتقاد درست است که عملی جوانحی واختیاری است ودر رتبه بعدی، دفاع از این اعتقاد است» (روش شناسی علم کلام، برنجکار، ص 39).

3-1. برهان بر حجیت حضرت زهرا سلام الله علیها بر خلق
برخی روایات اسلامی وجود مقدس حضرت زهرا سلام الله علیها را در کنار ائمه اطهار علیهم السلام حجت بر خلق معرفی می کند. از جمله مهمترین این روایات که منابع عامه و خاصه نقل کرده اند، روایت ذیل است:
حضرت امیرمؤمنان علیه‌السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده است که پیامبرفرمود:
«من، علی، فاطمه، حسن، حسین و نه فرزند حسین علیهم‌السلام حجتهای خدا بر خلق او هستیم. دشمنان ما دشمنان خدا و دوستان ما دوستان خدا هستند» (بحارالانوار، مجلسی، ج36، ص 228).
در روایت دیگری جابر بن عبدالله انصاری از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند: «خداوند علی، همسرش، و دو پسرش را حجت بر خلق قرار داد. ایشان بابهای علم در امت من هستند. هرکس توسط آنان هدایت گردد به راه راست هدایت می شود.» (شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ج1، ص 76).
3-2. برهان بر حجیت حضرت زهرا سلام الله علیها بر امامان
3-2-1. مأخذشناسی روایات
حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها بر امامان، در منابع شیعی در قالب روایتی از امام حسن عسگری علیه السلام آمده است. با تتبعی در منابع به دست می آید که این روایت در منابع متأخر نقل شده و ظاهراً تفسیر اطیب البیان نخستین مأخذی است که آن را آورده و با تأسف، مؤلف کتاب سند و مأخذی را برای روایت نقل نمی کند. مرحوم عبدالحسین طیب این روایت را بدین گونه می آورد:
«نحن حجج الله علی خلقه و جدتنا فاطمة حجة الله علینا» (اطیب البیان، طیب، ج13، ص 225).
البته در برخی منابع دیگر، این روایت از امام رضا علیه السلام نقل گشته است (الانتصار، کورانی عاملی، ج7، ص 237).
حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها بر امامان، در منابع شیعی در قالب روایتی از امام حسن عسگری علیه السلام آمده است: «نحن حجج الله علی خلقه و جدتنا فاطمة حجة الله علینا»

 این روایت را می توان با الفاظ مختلفی در منابع متأخر یافت:
«نحن حجج الله علی الخلق و جدتنا فاطمة حجة الله علینا» (الاسرار الفاطمیه، مسعودی، ص 37، 265، 410)؛
«نحن حجج الله علی الخلائق و امنا فاطمة حجه الله علینا» (همان، ص 17)؛
«نحن حجج الله علیکم و امنا فاطمه حجه الله علینا» (الانتصار، کورانی عاملی، ج7، ص 237)؛
«نحن حجج الله علیکم و فاطمه حجه علینا» (همان، ص 398)؛
«نحن حجة الله علی الخلق و فاطمه حجه علینا» (عوالم العلوم، بحرانی، ج11، ص8)؛
«نحن حجج الله علی الخلق و فاطمه حجه الله علینا» ( الانتصار، کورانی عاملی، ج7، ص 192).
البته باید توجه داشت، متن این روایت با قراین صحت همراه بوده و آن گونه که در ادامه ملاحظه می گردد، روایاتی نظیر اسوه بودن حضرت زهرا سلام الله علیها برای ائمه اطهار علیهم السلام و همچنین واجب الطاعه بودن آن حضرت برای همه موجودات حتی ملائکه و انبیا، مؤیداتی است که بر صحت مضمون آن گواهی می دهد.
3-2-2. معیار حجیت
بنابر دیدگاه عالمان اسلامی، در «حجیت»، نبوت، رسالت یا امامت لازم نیست و حجت اعم از نبیّ، رسول و امام است. یعنی هر نبی یا رسول و امامی حجت است، اما هر حجتی، لزوما نبی یا رسول و امام نیست. پس اینکه حضرت زهرا سلام الله علیها دارای مقامهای مذکور نبوده، مانع از حجت بودن ایشان نمی گردد (حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها چگونه بر ائمه معصومین حجت است؟، جوادی آملی، روزنامه خراسان، ص 12).
 آنچه که محور حجیت است، عصمت است که سبب می گردد تا قول و فعل و تقریر شخص معصوم حجیت یابد. به تعبیر دیگر، عصمت دائر مدار نبوت یا امامت نیست تا بگوییم که حضرت زهرا سلام الله علیها دارای مقام نبوت یا امامت نبوده است. (امامت پژوهی، جمعی از نویسندگان، ص 163).
بنابراین کسی که خداوند اطاعت و پیروی اش را واجب نموده و او را حجت بر همگان قرار داده است، باید معصوم باشد. بر این اساس باید اثبات گردد که حضرت زهرا سلام الله علیها دارای مقام عصمت و ولایت می باشد. همان طور که در منابع مختلف ذکر گردیده شواهدی بر عصمت حضرت صدیقه طاهره علیها السلام  وجود دارد که بحث تفصیلی پیرامون آن را به منابع مستقل وا می گذاریم.

شایان ذکر است یکی از ادله مورد استناد برای عصمت بانوی دو عالم سلام الله علیها، روایت حجت بودن ایشان بر امامان است. بر اساس این روایت می توان استدلال عقلی بر عصمت حضرت زهرا علیها السلام ارائه کرد. بدین بیان که اگر حضرت زهرا سلام الله علیها دارای مقام عصمت نبود، حجت الهی بر ائمه علیهم السلام نمی گشت. زیرا حجت خداوند بر حجج الهی، به طریق اولی باید از رجس و پلیدی به دور باشد و در سطح بالاتری از تقرب به مقام ربوبی باشد.[2] سخن دربارۀ عصمت حضرت صدیقۀ کبری سلام الله علیها مفصلتر از آن است که در این مختصر بگنجد و آن را به منابع تفصیلی وامی گذاریم.
3-2-3. مفهوم حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها
در خصوص حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها  در میان صاحب نظران دیدگاههای مختلفی وجود دارد که در اینجا به بیان برخی از آنها می پردازیم:
– با توجه به برخی روایات دیگر نظیر روایتی از امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف که فرموده اند: «وفی ابنة رسول الله صلی الله علیه و آله لی اسوة حسنة: دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله برای من الگوی نیکویی است» (الغیبه، طوسی، ص 286؛ الاحتجاج، طبرسی، ج2، ص279؛ بحارالانوار، مجلسی، ج53، ص 180)، حضرت زهرا سلام الله علیها به مانند پدر بزرگوارش که اسوه ای برای همگان بود، برای فرزندان طاهرینش الگویی گرانمایه است و بانوی دو عالم علیها السلام در روایات حجت بر همگان بوده و تأسی به ایشان سفارش شده است. چرا که یکی از معانی اسوه، پیشوایی در خصلتی است که شخص بدان لایق و شایسته مقتدایی می­شود (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مصطفوی، ج1، ص 91- 92). بنابراین حجت بودن ایشان به قرینۀ این روایت، به مفهوم الگو و اسوه بودن ایشان بر خلایق است.
– برخی از صاحب نظران حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها بر ائمه اطهار علیهم السلام را ناظر به مصحف شریف حضرت فاطمه علیها السلام می دانند.[3]این مصحف که به توسط جبرئیل پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت زهرا سلام الله علیها وحی می شد و حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام املائات آن حضرت را کتابت می کرد، یکی از مواریث اختصاصی ائمه علیهم السلام و از منابع علوم آن حضرات علیهم السلام است و همۀ وقایع تا روز قیامت در آن آمده است.[4]بدین صورت که آنچه در مصحف ایشان آمده حجتی برای ائمه معصوم علیهم السلام و یکی از منابع علوم الهی برای حضرات معصومین علیهم السلام می باشد که بدان احتجاج می کنند (مقامات فاطمه الزهراء فی الکتاب و السنه، سند، ص 29-30).
 
حضرت زهرا سلام الله علیها به مانند پدر بزرگوارش که اسوه ای برای همگان بود، برای فرزندان طاهرینش الگویی گرانمایه است و بانوی دو عالم علیها السلام در روایات حجت بر همگان بوده و تأسی به ایشان سفارش شده است.
  
 – یکی دیگر از معانی حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها ، نقش آن حضرت در شکل گیری وجود ائمه معصومین علیهم السلام است. چرا که آن بانوی مکرّمه مادر ائمه معصومین علیهم السلام می­باشد. گفتنی است وساطت آن حضرت تنها به سبب شکل گیری زمینی آن انوار ملکوتی نیست، بلکه وساطت ایشان به لحاظ عالم انوار و خلقت نوری ائمه معصومین علیهم السلام است (مقامات حضرت فاطمه در کتاب و سنت، سند، ص 30-32). بنابر روایات ابتدای خلقت و آفرینش انوار ائمه اطهار علیهم السلام، خداوند نخست نور نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، پس از آن، نور امیرمؤمنان علی علیه السلام و سپس نور حضرت فاطمه سلام الله علیها را آفرید. و از آن وجود قدسی انوار ائمه معصومین علیهم السلام منشق گشت. از این رو، آن وجود انور واسطۀ فیض تکوینی به ائمه اطهار علیهم السلام می باشد.[5]
– یکی دیگر از دلایل حجت بودن حضرت زهرا علیها السلام، کفویت امیرمومنان علی علیه السلام با ایشان است. زیرا بدین طریق بیشتر مقاماتی که امیرمؤمنان علی علیه السلام داراست، برای حضرت صدیقه طاهره علیها السلام ثابت می شود، زیرا بانوی دو عالم سلام الله علیها در همه فضایل کفو امیر مؤمنان علی علیه السلام است. در روایات آمده است:
«…ای محمد صلی الله علی و آله و سلم خداوند تبارک و تعالی می فرماید: اگر علی علیه السلام را نمی آفریدم، برای فاطمه سلام اللَّه علیها دخترت، در روى زمین از آدم ابوالبشر گرفته تا پس از او، کفو و همتایی نبود» (عیون اخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه، ج2، ص 203).
پس همان گونه که امیرمومنان علیه السلام بر ائمه پس از خود حجت است، حضرت زهرا سلام الله علیها نیز دارای این مقام است (الاسرار الفاطمیه، مسعودی، ص 82-85).
با تتبعی در روایات می توان یافت که امیرمومنان علیه السلام برتر از دیگر از اوصیاء و به عبارتی «خیر الاوصیاء» است.[6]
بنابراین، حضرت زهرا سلام الله علیها نیز که کفو امیرمؤمنان علیه السلام بوده و بضعه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و همسر خیر الاوصیاء علیه السلام می باشد به دلیل اولویت و فحوای خطاب دارای همان مقام است و حجت بر امامان می باشد. (الاسرار الفاطمیه، مسعودی، ص 85؛ فاطمه الزهراء ام ابیها، امینی، ص27).
افزون بر مطالب فوق، برخی روایات افضلیت حضرت زهرا سلام الله علیها را بر تمامی خلق، به جز وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام بیان می دارد.
امام باقر علیه السلام می‌فرماید: «اطاعت حضرت فاطمه صلوات الله علیها بر هر آنچه خداوند متعال اعم از جن و انسان و پرندگان و چهارپایان و انبیا و ملائکه آفرید، واجب گشت» (دلائل الامامه، طبری، ص106).
بنابراین، ذوات مقدس امیرمؤمنان علی علیه السلام و حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها، اشرف از سایر انبیای اولوالعزم به جز پیغمبر خاتم حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم می باشد (بحارالانوار، مجلسی، ج43، ص 10- 11) و حتی اقرار به محبت و فضل حضرت زهرا سلام الله علیها ، بیانگر زیادت فضل ایشان بر انبیاست که شرط تکامل نبوتشان اقرار بدان بوده است.[7]

مصحف حضرت زهرا سلام الله علیها برهان و دلیلی برای ائمه معصومین علیهم السلام بوده است و در مقابل دیگران به آن مصحف استناد می کرده اند و در واقع آن مصحف، باب وساطت علمی بین خداوند و ایشان می باشد.
 
 افزون بر دیدگاههای فوق، سه نظریه دیگر مطرح گردیده که البته دور از ذهن بوده و قابل نقد و بررسی می باشد. این نظریه ها عبارتند از:
– در تبیین کیفیت حجیت حضرت زهرا سلام الله علیها می توان به مقام صبر ایشان استناد کرد. چرا که بانوی مکرمه سلام الله علیها از امتحانات و ابتلائات الهی سربلند بیرون آمد، به مقام صابران رسید که از مهمترین و برجسته ترین مقامات نزد خداوند متعال است. از این رو، حضرت زهرا به جهت صبر ورزیدنش حجت بر دیگران گشت (الاسرار الفاطمیه، مسعودی، ص 75-82).
این دیدگاه از این جهت قابل نقد است که اولا کیفیت حجت بودن حضرت به طور مطلق آمده و استناد به مقام صبر حضرت زهرا سلام الله علیها تنها دلیل برای رسیدن ایشان به مقام حجیت نیست، ضمن اینکه در بین ائمه معصومین علیهم السلام برخی همچون حضرت سیدالشهداء علیه السلام متحمل مصائب بسیاری شده اند. بنابراین، مقام صبر اختصاص به حضرت زهرا سلام الله علیها نداشته است.  
– برخی دیگر در توضیح این مطلب بر این باورند که مقصود از حجت بودن حضرت زهرا شأنیت و شایستگی احتجاج و استدلال است، و نه فعلیت آن. آرى، اگر از سوى آنان در کارى کوتاهى گردد، به وسیله او استدلال مى‏شود، امّا هرگز نه از سوى آنان در انجام وظایف کوتاهى مى‏گردد و نه نیازى به احتجاج و استدلال پیدا مى‏شود. و این بیان تنها نشانگر جایگاه پرفرازى است که آن حضرت به وسیله عبادت خالصانه خدا و فرمانبردارى از او و تسلیم در برابر مقررات خدا به آن، اوج گرفته است. با این بیان معناى حدیث این مى‏شود که: خدا بر مردم به وسیله عبادت و فرمانبردارى و تسلیم در برابر مقرراتش به مرحله‏اى که پیشوایان اهل بیت علیهم‏السلام رسیده‏اند استدلال مى‏کند و بر آنان نیز در صورتى که لازم آید، به آن جایگاه پرفرازى که مادر گران‏قدرشان فاطمه علیها السلام اوج گرفته است، احتجاج می نماید (روحانی، به نقل از سایت دفتر پایگاه اطلاع رسانی آیت الله سید محمدصادق روحانی).
این دیدگاه نیز با عنایت به عصمت مطلقه ائمه اطهار علیهم السلام در تضاد است. چرا که از ایشان نه بالقوه و نه بالفعل خطایی و یا کوتاهی سر می زند که خداوند متعال بخواهد با استناد به جایگاه حضرت زهرا سلام الله علیها بر ایشان احتجاج کند.
– برخی دیگر بر این باورند که آنگاه که دوران رجعت فرا می‌رسد، حکومت ‌اسلامی اهل‌بیت سلام‌الله‌علیهم جهانی می‌شود و در این زمان، حجیّت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نمایان و آشکارشده، یعنی در این زمان، ملکۀ عالم وجود، حضرت ‌زهرا سلام‌الله‌علیها می‌شوند (معنای ام ابیها، آیت الله مظاهری، به نقل از سایت تبیان).
با توجه به اینکه حجیت حضرت زهرا سلام الله علیها با عنایت به متن روایت به منصه ظهور رسیده، دلیل فوق الذکر مردود به نظر می رسد، چرا که سخن از حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها در همه اعصار است.

4. نتیجه گیری
می توان با استناد به معنای لغوی و نگاهی به دیگر روایات گفت: معنای حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها دلیل و برهان بودن اقوال و افعال آن حضرت است که ائمه بزرگوار ما بدان احتجاج می کردند. بدین صورت که دو معنا از معانی پیش گفته توسط عالمان اسلامی با مفهوم لغوی متناسبتر بوده و با مفهوم مستفاد از روایت و قرینه های روایی دیگر همخوانی بیشتری دارند. با این توصیف که :
معنای حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها دلیل و برهان بودن اقوال و افعال آن حضرت است که ائمه بزرگوار ما بدان احتجاج می کردند.

1- حضرت زهرا سلام الله علیها الگویی برای امامان معصوم علیهم السلام بوده و در مواضع مختلفی دلیل و برهان عمل خود را افعال آن حضرت سلام الله علیها قرار داده اند و در مقابل ادله مخالفین بدان استناد می ورزیده اند.
2- مصحف حضرت زهرا سلام الله علیها برهان و دلیلی برای ائمه معصومین علیهم السلام بوده است و در مقابل دیگران به آن مصحف استناد می کرده اند و در واقع آن مصحف، باب وساطت علمی بین خداوند و ایشان می باشد.
در ختام این نوشتار در رویکردی معرفتی به این موضوع می توان گفت حضرت زهرا سلام الله علیها که حجت بر امامان علیهم السلام بوده، حجت بر مردمان نیز در همۀ اعصار است. از این رو، بر همگان است که به سیره آن حضرت احتجاج نموده و در همۀ ارکان زندگی به آن بانوی مکرمه سلام الله علیها تأسی نمایند.
  
فهرست منابع:
کتابها:
1. الاحتجاج، طبرسی، ابومنصور احمد بن علی، تحقیق سید محمدباقر خرسان، نجف، دارالنعمان، 1966م.
2. الاسرار الفاطمیه، مسعودی، محمدفاضل، قم، مؤسسه زائر، 1420ق.
3. اصول الفقه، مظفر، محمد رضا، قم، موسسه نشر اسلامی، بی تا.
4. اطیب البیان فی تفسیر القرآن، طیب، سید عبدالحسین، تهران، انتشارات اسلام، 1378.
5. امامت پژوهی (بررسی دیدگاههای امامیه، معتزله و اشاعره)، جمعی از نویسندگان، زیر نظر دکتر محمد یزدی مطلق، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1381.
6. الانتصار، عاملی کورانی، علی، بیروت، دارالسیره، 1422ق.
7. بحارالانوار، مجلسی، علامه محمدباقر بن محمدتقی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1403ق.
8. بصائر الدرجات، صفار، محمد بن حسن، تصحیح محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404ق.
9. پژوهشگونه ای درباره مصحف فاطمه علیها السلام، مهدوی راد، محمد علی، تهران، نشر مشعر، 1386.
10.التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مصطفوی، حسن، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
11.الخصائص الفاطمیه سلام الله علیها، کجوری، محمدباقر، ترجمه سید علی جمال اشرف، قم، انتشارات شریف رضی، 1380.
12.دلائل الامامه، طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، قم، موسسه البعثه، 1413ق.
13.روش شناسی علم کلام، برنجکار، رضا، قم، دارالحدیث، 1391.
14.سیمای اهل بیت در عرفان امام خمینی، صادقی ارزگانی، محمد امین، نشر مؤسسة آثار امام خمینی، 1387.
15.شواهد التنزیل، الحاکم الحسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران، موسسه چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411ق.
16.عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، تحقیق محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم، مؤسسة الإمام المهدى عجّل الله تعالى فرجه الشریف‏، 1413ق.
17.عیون اخبار الرضا علیه السلام، ابن بایویه، محمد بن علی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1404ق.
18.الغیبه، طوسی، محمد بن حسن، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
19.فاطمه الزهرا سلام الله علیها بهجه قلب المصطفی صلی الله علیه و آله، رحمانی همدانی، احمد، تهران، منیر، 1378.
20.فاطمه زهرا سلام الله علیها ام ابیها، امینی، عبدالحسین، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام، بی تا،
21.لسان العرب، ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، قم، ادب الحوزه، 1405ق.
22.معانی الاخبار، ابن بابویه، محمد بن علی، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، مرکز انتشارات اسلامی، 1361.
23.مقامات حضرت فاطمه در کتاب و سنت، سند، محمد، قم، بوستان کتاب، 1386.
24.المنطق، مظفر، محمدرضا، قم، موسسه نشر اسلامی، بی تا.
 
سایتها و مقالات:
25.«معنای ام ابیها»، حسین مظاهری:
http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=205811
26.«معنی «حُجَّة» در حدیث «نَحْنُ حُجَةُ‏ الله عَلى خَلْقِهِ وَ فاطِمةُ حُجَّةٌ عَلیَنا» چیست؟» سید محمدصادق روحانی:
http://www.rohani.ir/istefta-572.htm
27.«حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها چگونه بر ائمه معصومین حجت است؟»، عبدالله جوادی آملی، روزنامه خراسان، 11 اردیبهشت 1392، ش18392، ص 12).
 



[1]– برای آگاهی از تعریف منطقیان ر.ک: المنطق، مظفر، 231- 234 و برای آگاهی از تعریف اصولیان ر.ک: اصول الفقه، همو، ج3، ص 13-15.
[2]– سیمای اهل بیت در عرفان امام خمینی، صادقی ارزگانی، ص 355.
[3]– ر.ک: مقامات حضرت فاطمه در کتاب و سنت، سند، ص 18-30؛ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها چگونه بر ائمه معصومین حجت است؟، جوادی آملی، روزنامه خراسان، ص 12.
[4]– برای آگاهی دربارۀ این مصحف ر.ک: پژوهشگونه­ای درباره مصحف فاطمه علها السلام، مهدوی راد، سراسر اثر.
[5]– برای آگاهی از نمونه ای از این روایات ر.ک: الخصائص الفاطمیه، کجوری، ص 317.
[6]– برای آگاهی از نمونه ای از این روایات ر.ک: معانی الاخبار، ابن بابویه، ص 58؛ دلائل الامامه، طبری، ص 90؛ الغیبه، طوسی، ص 191؛ بحارالانوار، مجلسی، ج33، ص 283.
[7]– برای آگاهی از نمونه ای از این روایات ر.ک: بصائر الدرجات، صفار، ج1، ص 73؛ بحارالانوار، مجلسی، ج26، ص 281؛ عوالم العلوم، بحرانی، ج11، ص 161؛ برای تفصیل بیشتر بحث ر.ک: الاسرار الفاطمیه، مسعودی، ص 82؛ فاطمه الزهرا سلام الله علیها بهجه قلب المصطفی صلی الله علیه و آله، رحمانی همدانی، ص 83- 90).
این تحقیق و مقاله  توسط جناب آقای علیـّه رضاداد – دکترای علوم قرآن و حدیث نوشته شده است
برگرفته از سایت معرفت الله
موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۷/۰۹/۰۹
M. kamran

نظرات  (۱)

۰۹ آذر ۹۷ ، ۱۸:۱۲ محمدرضا زال آقایی
بسیار بسیار عالی
پاسخ:
با عرض سلام
به وبلاگ منتظران خوش آمدید
از لطف و پیگیری شما متشکرم
موفق باشید

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی